Zedenzaken roepen begrijpelijkerwijs sterke emoties op. Wanneer een rechtbank in zo’n dossier kiest voor probatie-opschorting, leidt dat soms tot vragen of verontwaardiging. Met deze Q&A lichten de rechtbanken toe wat probatie-opschorting betekent, waarom rechters daarvoor kunnen kiezen en welk doel de probatiewet dient.
Wat is probatie-opschorting?
Probatie-opschorting betekent dat de beklaagde schuldig wordt bevonden aan de feiten maar dat de rechtbank (nog) geen veroordeling uitspreekt en dus (nog) geen straf oplegt. Er wordt wel voorzien in een proeftijd van één tot vijf jaar waarin de beklaagde strikte voorwaarden moet naleven.
Tijdens die proeftijd staat de beklaagde onder toezicht van een justitieassistent en de probatiecommissie.
Wat is de bedoeling van de probatiewet?
De probatiewet heeft als doel:
- beklaagden onder juridisch toezicht te plaatsen gedurende een langere periode;
- recidive voorkomen;
- de samenleving beschermen door gedragsverandering afdwingbaar te maken;
- rechters toe te laten maatwerk te leveren, afgestemd op het dossier en de persoon van de beklaagde.
Probatie is geen mild alternatief, maar een bewust gekozen modaliteit die inzet op controle, begeleiding en verantwoordelijkheid.
Probatie-opschorting heeft in het bijzonder de bedoeling om de sociale declassering van de beklaagde niet in het gedrang te brengen.
Is probatie-opschorting niet gewoon een vrijspraak?
Nee.
Bij probatie-opschorting word je in eerste instantie schuldig verklaard aan de feiten maar wordt er nog geen veroordeling uitgesproken. De beklaagde wordt dus op proef gesteld. Wanneer de proeftijd gunstig verloopt, zal er geen straf worden opgelegd voor de feiten waaraan de beklaagde schuldig werd verklaard. Wanneer de beklaagde gedurende de proeftijd de opgelegde voorwaarden niet stipt naleeft, kan de opschorting worden herroepen en kan er alsnog een straf worden opgelegd.
Er komt aldus enkel een einde aan de vervolging en er wordt alleen geen straf opgelegd zolang de voorwaarden strikt worden nageleefd.
Is de beklaagde dan een “vrij persoon”?
De beklaagde is niet opgesloten, maar is ook niet vrij zoals vóór het vonnis.
Hij of zij staat onder juridisch toezicht en moet zich houden aan algemene en bijzondere probatievoorwaarden, die een concrete impact hebben op het dagelijks leven.
Welke voorwaarden kan een rechtbank opleggen?
Naast de wettelijk verplichte algemene voorwaarden (zoals geen nieuwe strafbare feiten plegen, vast adres houden), kan de rechtbank geïndividualiseerde voorwaarden opleggen, zoals:
- verplichte psychologische of therapeutische begeleiding eventueel in een instelling;
- werk- of dagbestedingsverplichting;
- contact- of plaatsverboden;
- urinecontroles op alcohol en drugs;
- naleving van afspraken met hulpverlening of justitieassistent.
De voorwaarden worden afgestemd op het dossier en de persoon van de beklaagde.
Zijn er controles op die voorwaarden?
Ja.
De naleving van de voorwaarden wordt opgevolgd door een justitieassistent, die rapporteert aan de probatiecommissie. Indien nodig kunnen ook andere diensten, zoals de politie, betrokken zijn bij de controle van specifieke voorwaarden.
Wat gebeurt er als de voorwaarden niet worden nageleefd?
Wanneer de voorwaarden niet worden nageleefd, zal de beklaagde voor de probatiecommissie moeten verschijnen, die kan de zaak overmaken aan het Openbaar Ministerie met het oog op herroeping. De rechter kan uiteindelijk beslissen dat de probatie-opschorting wordt herroepen en dat er alsnog een straf wordt opgelegd.
Welke motivering hebben rechters om voor probatie te kiezen?
De keuze voor probatie-opschorting gebeurt nooit automatisch. De veroordeelde moet in eerste instantie akkoord gaan met het volgen van probatievoorwaarden. Rechters motiveren die keuze steeds concreet en houden daarbij onder meer rekening met:
- de ernst en aard van de feiten;
- de impact op de slachtoffers;
- het herhaald of eenmalig karakter van het gedrag;
- de persoonlijkheid van de beklaagde en zijn of haar inzicht in de feiten;
- het advies van deskundigen (psychologisch of psychiatrisch);
- het ingeschatte risico op herval;
- de vraag wat in dit concrete dossier het meest beschermend en preventief werkt voor de samenleving.
Probatie-opschorting wordt overwogen wanneer de rechtbank oordeelt dat langdurige begeleiding, controle en duidelijke grenzen afdoende garanties bieden tegen herval en dat het opleggen van een straf, zelfs eventueel met uitstel, de reclassering van de beklaagde en de door hem of haar reeds genomen initiatieven (zoals reeds opgestarte hulpverlening) nadelig zou beïnvloeden. De vrees voor een toekomstige veroordeling wordt voldoende geacht om recidive tegen te gaan.
Moet er meer maatschappelijke afkeuring blijken bij zedenzaken?
De maatschappelijke afkeuring van zedenfeiten is terecht en wordt door de rechtbank ook duidelijk benoemd in haar vonnissen.
Die afkeuring krijgt echter niet noodzakelijk vorm via opsluiting, maar ook via:
- een uitgesproken schuldigverklaring;
- een lange proeftijd met duidelijke voorwaarden;
- de mogelijkheid tot herroeping en het alsnog opleggen van een straf bij niet-naleving van de voorwaarden.
De rechtbank moet daarbij steeds het evenwicht bewaren tussen de bescherming van de maatschappij, het vermijden van herval en het bevorderen van de rehabilitatie en re-integratie van de beklaagde.
Is een probatie-opschorting zichtbaar in het strafregister?
Probatie-opschorting wordt opgenomen in het centraal strafregister, maar staat behalve in bepaalde specifieke gevallen niet vermeld op de uittreksels die worden afgeleverd. Dit vanuit de motivering om de reclassering van de beklaagde niet in het gedrang te brengen.
Samengevat
Probatie-opschorting is:
- een schuldig verklaring;
- geen vrijspraak;
- maar een juridisch kader met toezicht en voorwaarden en de mogelijkheid om alsnog bij niet naleving van de voorwaarden een straf op te leggen, bedoeld om herhaling te voorkomen en de samenleving te beschermen.